Toplumsal Öfke Ne Zaman Sokağa Taşar?

Fransa’dan Türkiye’ye: Ekonomik sıkışmışlık, adalet duygusu ve toplumsal kırılma ihtimali

Bir toplum ne zaman yalnızca şikâyet etmeyi bırakıp sesini yükseltir? Ekonomik sıkıntılar ne zaman siyasi bir tepkiye dönüşür? Ve en önemlisi, sokaktaki öfke hangi koşullarda toplumsal bir kırılmaya evrilir?

Bir ülkede hayat pahalılığı artıyor, insanlar geleceklerinden kaygı duyuyor, kurumlara güven tartışılıyor ve adalet duygusu zedeleniyorsa artık yalnızca ekonomiden söz edemeyiz. Çünkü toplumları harekete geçiren şey, her zaman yaşadıkları güçlüklerin büyüklüğü değildir. Bazen bu güçlüklerin nasıl dağıtıldığına, kimin bedel ödediğine ve kimin hesap vermek zorunda olduğuna ilişkin algıdır.

Fransa’da son günlerde yaşanan protestolar, şiddet olayları ve belirli bölgelerde uygulamaya konulan sokağa çıkma yasakları bu açıdan dikkatle incelenmesi gereken bir örnek. Ancak mesele, Fransa’da yaşananların Türkiye’de de aynen tekrarlanıp tekrarlanmayacağını tahmin etmekten ibaret değil. Asıl mesele, iki ülkede de toplumsal gerilimi besleyebilecek koşulların neler olduğunu anlamak.

Çünkü toplumsal krizler çoğu zaman bir sabah ansızın ortaya çıkmaz. Uzun süre biriken sorunlar, bazen tek bir olayın ardından görünür hâle gelir.

FRANSA’DA SOKAKLAR NEDEN HAREKETLENDİ?

Fransa’da 17 Ekim 2026’da düzenlenen geniş katılımlı protestoların arka planında hayat pahalılığı, okul koşulları ve farklı toplumsal kesimlerin biriken talepleri bulunuyordu. Başlangıçta barışçıl gösteriler olarak düzenlenen eylemlerin bazı kentlerde şiddet, yağma ve kamu mallarına zarar verme olaylarına dönüşmesi, hükümeti yerel güvenlik önlemlerini artırmaya yöneltti.

19 Ekim’de Başbakan Sébastien Lecornu, yerel yönetimlerin ihtiyaç duyulan bölgelerde kısmi sokağa çıkma yasakları uygulamasını istedi. Bu karar, ülke genelinde ilan edilmiş bir sokağa çıkma yasağı değildi. Reuters ve AFP’nin haberleri de gelişmelerin yerel güvenlik tedbirleri çerçevesinde ele alındığını gösteriyordu.

Burada önemli bir ayrıntı var: Bir gösterinin kitleselleşmesiyle şiddet olaylarının yayılması aynı süreç değildir. Barışçıl protestoya katılanların talepleriyle yağma ve vandalizme karışanların eylemleri birbirinden ayrılmalıdır.

Bununla birlikte Fransa örneği, ekonomik şikâyetlerin farklı toplumsal taleplerle birleştiğinde geniş çaplı bir siyasi ve toplumsal tartışmaya dönüşebileceğini gösteriyor.

TÜRKİYE’DEKİ TABLO: EKONOMİK SORUNLARIN ÖTESİNDE BİR MESELE

Türkiye’ye baktığımızda da ekonomik sıkışmışlığın toplumsal yaşam üzerindeki etkilerini görmezden gelemeyiz.

Hayat pahalılığı, barınma maliyetleri, gençlerin gelecek kaygısı, gelir dağılımına ilişkin tartışmalar ve ekonomik güvencesizlik, toplumun farklı kesimlerini farklı biçimlerde etkiliyor. Üstelik ekonomik göstergeler olumlu yönde değişse bile bunun hanelerin gündelik yaşamında hemen hissedilmemesi, beklentilerle gerçeklik arasındaki mesafeyi büyütebiliyor.

Bir çalışan ay sonunda temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanıyorsa, bir genç eğitim almasına rağmen geleceğini kurabileceğinden emin değilse, bir emekli yıllarca çalıştıktan sonra geçim kaygısı yaşıyorsa ekonomik sorun artık yalnızca istatistiklerden ibaret değildir. İnsanların güvenlik, aidiyet ve gelecek duygusuyla da ilgilidir.

Fakat burada dikkat edilmesi gereken bir nokta var: Ekonomik sıkıntı yaşayan herkes protestoya katılmaz. Toplumsal tepkinin biçimini belirleyen unsurlar arasında siyasi temsil, örgütlenme kapasitesi, insanların seslerini duyurabileceklerine ilişkin inançları ve kamu otoritelerinin tutumu da bulunur.

Dolayısıyla Türkiye’de ekonomik sıkıntıların varlığından hareketle yakın zamanda büyük çaplı bir sokak hareketi yaşanacağını ileri sürmek bilimsel açıdan doğru olmaz. Bununla birlikte, ekonomik ve toplumsal gerilimleri birlikte izlemek gerekir.

BİR DE SPK TARTIŞMASI VAR: KURUMSAL GÜVEN NEDEN ÖNEMLİ?

Türkiye’de son günlerde kamuoyunun gündemine gelen Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) ve yatırım fonlarıyla ilgili gelişmeler de bu çerçevede ele alınmalı.

19 Ekim 2026’da bir milletvekili, Bursa’da halka arz sürecindeki bir şirketten 600 bin dolar rüşvet alındığı iddiasını kamuoyuna taşıdı. Habere göre iddia, ilgili iş insanının anlatımına dayanıyordu; milletvekili ödemenin gerçekleştiğine bizzat tanık olmadığını ve elinde bunu kanıtlayan bir belge bulunmadığını belirtti.

Bu nedenle söz konusu iddia, kanıtlanmış bir suç gibi sunulmamalıdır. İddiaların bağımsız biçimde araştırılması ve hukuki süreçlerin sonucunun beklenmesi gerekir.

Aynı dönemde SPK Başkanı Mahmut Sütcü’nün istifasını sunması ve Hazine ve Maliye Bakan Yardımcısı Osman Çelik’in emeklilik dilekçesi vermesi de kamuoyunda tartışıldı. Anadolu Ajansının haberinde Sütcü’nün istifa gerekçesi sağlık sorunları olarak aktarılırken, diğer gelişmelerin söz konusu rüşvet iddiasıyla doğrudan bağlantılı olduğu ortaya konulmuş değildi.

Bunun yanında yatırım fonlarına ilişkin soruşturmalar, yatırımcıların zararlarının nasıl karşılanacağı ve denetim mekanizmalarının etkinliği gibi meseleler de gündemdeydi.

Bütün bunlar neden önemli?

Çünkü sermaye piyasaları yalnızca paranın dolaştığı alanlar değildir; aynı zamanda güven üzerine kurulu kurumlardır. İnsanlar birikimlerini değerlendirirken kuralların uygulandığına, denetimin işlediğine ve olası usulsüzlüklerin araştırıldığına inanmak ister.

Bu güven zedelendiğinde ekonomik kaygı, adalet ve hesap verebilirlik tartışmalarıyla birleşebilir. Ancak bir kurum yöneticisinin istifası ya da bir kişi hakkındaki iddia, tek başına yolsuzluğun kanıtı veya devlet kurumlarının bütünüyle işlevsiz olduğunun göstergesi değildir. Belirleyici olan, soruşturmaların şeffaflığı ve sonuçların somut delillere dayanmasıdır.

TOPLUMSAL ÖFKE NASIL BİRİKİR?

Sosyoloji ve sosyal psikoloji açısından toplumsal hareketleri anlamak için üç kavram özellikle önemlidir: göreli yoksunluk, adalet algısı ve kolektif yeterlilik.

Göreli yoksunluk, kişinin yalnızca ne kadar gelire sahip olduğuyla değil, kendi koşullarını başkalarının koşullarıyla karşılaştırdığında ne hissettiğiyle de ilgilidir. İnsanlar, emeklerinin karşılığını alamadıklarını veya fırsatların adil dağıtılmadığını düşündüklerinde memnuniyetsizlikleri artabilir.

Adalet algısı, kuralların herkese eşit uygulanıp uygulanmadığına ilişkin kanaatleri kapsar. Bir toplumda insanlar ekonomik zorlukların paylaşımını adaletsiz buluyorsa, ekonomik sıkıntı daha derin bir güven sorununa dönüşebilir.

Kolektif yeterlilik ise insanların birlikte hareket ederek bir değişim yaratabileceklerine inanmasıdır. Bireysel şikâyetler ortak bir talebe dönüştüğünde toplumsal hareketlerin ortaya çıkması kolaylaşabilir.

Ancak bu kavramlar, her ekonomik krizin sokak olaylarına yol açacağı anlamına gelmez. Toplumsal tepkilerin barışçıl gösteriler, sendikal eylemler, hukuki başvurular, seçim tercihleri veya başka demokratik katılım biçimleriyle ifade edilmesi de mümkündür.

Öfkenin varlığı ile şiddetin ortaya çıkması arasında otomatik bir ilişki yoktur.

TÜRKİYE’DE BÖYLE BİR SENARYO MÜMKÜN MÜ?

Türkiye’nin yakın tarihi, geniş çaplı protestoların yaşanabileceğini zaten gösteriyor. 2013’te Gezi Parkı protestoları, başlangıçta belirli bir yerel mesele etrafında gelişirken kısa sürede farklı şehirlerde ve farklı toplumsal kesimlerde yankı buldu. Mart 2025’te ise Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınmasının ardından ülke çapında protestolar düzenlendi.

Bu iki örnek, toplumsal hareketlerin farklı tetikleyicilerle ortaya çıkabileceğini gösteriyor. Birinde çevre ve kent hakkı etrafında başlayan tepki genişledi; diğerinde siyasi ve hukuki gelişmeler protestoların merkezinde yer aldı.

Peki, Fransa’daki gibi şiddet olaylarının yayılması veya yerel sokağa çıkma yasaklarının gündeme gelmesi Türkiye’de de mümkün mü?

Elbette hiçbir ülke toplumsal gerilimlerden bütünüyle muaf değildir. Ancak böyle bir senaryonun gerçekleşeceğini söylemek için ekonomik verilerden daha fazlasına ihtiyaç vardır. Protestoların yaygınlığı, toplumsal grupların taleplerinin birleşmesi, somut bir tetikleyici olay, güvenlik güçlerinin müdahalesi ve kamu otoritelerinin kriz yönetimi birlikte değerlendirilmelidir.

Bir ülkede ekonomik sorunların bulunması, diğer ülkede yaşanan sokak olaylarının tekrarlanacağı anlamına gelmez. Benzer biçimde, kurumlarla ilgili tartışmaların yaşanması da kendiliğinden kitlesel bir toplumsal kırılmaya işaret etmez.

Önemli olan, farklı göstergelerin zaman içinde nasıl değiştiğidir.

ÖNÜMÜZDEKİ BİR YILDA NELERİ İZLEMELİYİZ?

Önümüzdeki dönemi değerlendirirken kesin kehanetler yerine somut göstergelere odaklanmak daha anlamlı olacaktır.

Birincisi, enflasyonun düşüp düşmediğinden çok, gelirlerin ve alım gücünün hanelerin gündelik yaşamında nasıl değiştiğine bakılmalıdır.

İkincisi, ekonomik taleplerin farklı toplumsal kesimler arasında ortaklaşarak ortak bir talep hâline gelip gelmediği izlenmelidir.

Üçüncüsü, yolsuzluk veya usulsüzlük iddiaları karşısında kurumların nasıl hareket ettiği değerlendirilmelidir. Bağımsız inceleme, şeffaflık, hesap verebilirlik ve hukuki güvenceler, toplumsal güvenin korunmasında önem taşır.

Dördüncüsü, barışçıl protestoların nasıl karşılandığına ve insanların taleplerini demokratik yollarla ifade edebilme imkânlarına dikkat edilmelidir.

Bu göstergelerin aynı anda olumsuz yönde değişmesi, toplumsal gerilimin daha yakından izlenmesini gerektirebilir. Fakat bunlardan hareketle belirli bir tarihte ayaklanma, yağma veya olağanüstü hâl yaşanacağını öngörmek mümkün değildir.

BİR TOPLUMU NE ZAMAN DİNLEMEK GEREKİR?

Toplumların geleceğini yalnızca ekonomik büyüme rakamlarıyla ölçemeyiz. İnsanların kendilerini ne kadar güvende hissettiği, emeklerinin karşılığını alıp alamadığı, adalet mekanizmalarına güvenip güvenmediği ve geleceklerini kurabileceklerine inanıp inanmadığı da en az ekonomik göstergeler kadar önemlidir.

Fransa’da yaşananlar, ekonomik ve toplumsal taleplerin nasıl büyüyebileceği üzerine düşünmemizi sağlıyor. Türkiye’deki ekonomik ve kurumsal tartışmalar ise güvenin, şeffaflığın ve hesap verebilirliğin neden önemli olduğunu yeniden hatırlatıyor.

Ancak iki ülkeyi karşılaştırırken benzerliklerle farklılıkları birlikte görmek zorundayız. Bir ülkedeki gelişmeleri başka bir ülkenin kaçınılmaz geleceği gibi sunmak, analizden çok korku üretir.

Asıl mesele, sokaklar hareketlendiğinde ne olacağını tahmin etmekten önce, insanları o noktaya taşıyabilecek sorunları zamanında görebilmektir.

Çünkü toplumsal huzur yalnızca olayları önlemekle değil; insanların seslerini duyurabildiği, kuralların adil uygulandığı ve sorunların şeffaf biçimde çözülebildiği bir düzeni korumakla mümkündür.

Bir toplumun en önemli güvenlik mekanizması yalnızca sokaklardaki düzen değildir. İnsanların adalete, kurumlara ve geleceğe duyduğu güvendir.

İremsu Üçok

Sosyolog | yazar✍️