Çocuğun Elini Bırakmak: Okula Değil, Hayata Uğurlamak

Bir çocuğun okula başlaması yalnızca bir eğitim başlangıcı değildir. İlk kez ailesinden ayrı bir dünyaya adım atması, kendi ilişkilerini kurması, kendi sorunlarını çözmeyi öğrenmesi ve yavaş yavaş “ben” olmayı keşfetmesidir.

Eylül ayı geldiğinde okul kapılarının önünde tanıdık bir manzara görürüz.

Çocuğunun elini sımsıkı tutan anne-babalar…

Ağlayan çocuğuyla birlikte ağlayan anneler…

“Ben buradayım, merak etme.” diyerek okul kapısında dakikalarca bekleyen babalar…

Çocuğu sınıfa girdiği halde pencereden onu izlemeye devam eden ebeveynler…

Ve aslında çoğu zaman farkında olmadan çocuğa şu mesajı veren bir yetişkin dünyası:

“Sen tek başına yapamazsın.”

Oysa okulun ilk günü çocuğun yalnızca öğretmenle, arkadaşlarla veya derslerle tanıştığı gün değildir.

O gün çocuk ilk kez ailesinin dışında bir sosyal sistemin içine girer.

Ve belki de ilk kez şunu öğrenmeye başlar:

“Annem ve babam yanımda olmadan da var olabilirim.”

İşte sağlıklı gelişimin önemli eşiklerinden biri tam da budur.

───

Çocuğu korumak ile çocuğun yerine yaşamak arasında ince bir çizgi vardır

Türk aile yapısının en güçlü taraflarından biri şüphesiz ki aidiyet duygusudur.

Biz çocuğumuzu yalnız bırakmayız.

Acısını paylaşırız.

Sorununu çözmeye çalışırız.

Arkadaşlarıyla kavga ettiğinde devreye gireriz.

Öğretmeniyle problem yaşadığında öğretmenle konuşuruz.

Bir yere gittiğinde arkasından defalarca ararız.

Yemediğini yedirir, üşümesin diye giydirir, düşmesin diye kolundan tutarız.

Bütün bunların temelinde çoğu zaman sevgi vardır.

Fakat sevginin bir başka sınavı daha vardır:

Çocuğun yerine yapmak değil, çocuğun yapabilmesine izin vermek.

Çünkü bir çocuğun her sorununu onun adına çözdüğünüzde, kısa vadede onun kaygısını azaltabilirsiniz.

Ama uzun vadede ona kendi sorunlarını çözme becerisi kazandırmamış olursunuz.

Çocuk büyür.

Okula gider.

Ortaokula geçer.

Liseye gelir.

Ve bir gün hayatın karşısına çıkardığı ilk gerçek problemde ne yapacağını bilemez.

Çünkü hayat boyunca sorunları çözülmüştür.

───

Okula başlamak: İlk ayrışma provası

İlkokul dönemi, çocuğun aileden psikolojik olarak ayrışmaya başladığı önemli dönemlerden biridir.

Buradaki ayrışma “anne-babadan kopmak” anlamına gelmez.

Tam tersine;

Güvenli bir bağ kurabilmiş çocuğun, o bağın gücünü yanında taşıyarak dünyayı keşfetmesidir.

Çocuğa:

“Ben gidiyorum, sen burada tek başınasın.”

demek yerine;

“Ben burada olmasam da güvendesin. Bir sorun olduğunda çözebilirsin. İhtiyaç duyduğunda yardım isteyebilirsin.”

mesajını verebilmek gerekir.

Bu çok önemli bir farktır.

Çünkü çocukların sosyal becerileri, yetişkinlerin onlar adına kurduğu ilişkilerle değil; ilişki kurmayı deneyerek gelişir.

İlk gün arkadaş edinmeyebilir.

Sessiz kalabilir.

Öğretmenine soru sormaktan çekinebilir.

Teneffüste tek başına durabilir.

Bunların her biri hemen “sosyal fobi” veya “asosyal çocuk” etiketiyle değerlendirilmemelidir.

Çocukların mizacı farklıdır.

Kimi çocuk kalabalığın içine hemen girer.

Kimi önce izler.

Kimi konuşmadan önce ortamı anlamaya çalışır.

Burada ebeveynin görevi çocuğu zorla sosyalleştirmek değil, sosyalleşmesi için güvenli alan yaratmaktır.

───

“Hadi git, arkadaş edin!” demek sosyal beceri öğretmez

Bir çocuğa sürekli:

“Git arkadaşlarınla oyna.”

“Niye kimseyle konuşmuyorsun?”

“Bak herkes oynuyor, sen de git.”

“Çekingen olma.”

demek, çocuğun sosyal becerisini geliştirmeyebilir.

Hatta bazı çocuklarda tam tersine performans baskısı yaratabilir.

Çünkü çocuk artık yalnızca arkadaş edinmeye çalışmaz.

Bir de ailesinin beklentisini gerçekleştirmeye çalışır.

Ve içinden şu geçebilir:

“Ben normal değil miyim?”

Burada yapılması gereken daha inceliklidir.

Çocuğa küçük sosyal fırsatlar vermek…

Bir arkadaşını eve davet etmek…

Birlikte oyun kurmasını desteklemek…

Bir spor, sanat veya ilgi alanına yönlendirmek…

Kendi yaşıtlarıyla doğal temas kurabileceği ortamlar oluşturmak…

Ve en önemlisi, sosyal ilişkilerde yaşadığı küçük başarısızlıkları onun yerine düzeltmemek.

Çünkü çocuk bazen reddedilecek.

Bazen oyuna alınmayacak.

Bazen arkadaşından kavga ederek uzaklaşacak.

Bazen yanlış anlaşılacak.

Bazen de kendi hatasını fark edecek.

Bunların hepsi sosyal gelişimin parçasıdır.

Çocukların hiç incinmemesi değil, incindiklerinde yeniden ayağa kalkabilmeleri hedeflenmelidir.

───

Ortaokul: Çocuğun dünyasına artık arkadaşları da giriyor

İlkokulda ailenin etkisi çok güçlüdür.

Ortaokula gelindiğinde ise çocuğun sosyal çevresi giderek önem kazanır.

Arkadaş grubu…

Aidiyet…

Kabul edilme…

Beğenilme…

Dışlanma korkusu…

Beden algısı…

Başarı…

Karşılaştırma…

Ve giderek artan biçimde “Ben kimim?” sorusu…

Çocuğun dünyası artık yalnızca ailesinden ibaret değildir.

Tam da burada Türkiye'de sık yaptığımız bir başka hata ortaya çıkar:

Çocuğun arkadaşlarını onun yerine seçmek.

“Onunla arkadaş olma.”

“Bu çocuk sana göre değil.”

“Şunun ailesini hiç beğenmiyorum.”

“Sen onlardan daha iyisin.”

Elbette ebeveynin koruyucu sınırları olmalıdır.

Fakat her sosyal ilişkiyi ebeveynin kontrol etmesi, çocuğun kendi sosyal muhakemesini geliştirmesini engelleyebilir.

Çocuğa yalnızca “kimden uzak duracağını” öğretmek yetmez.

İyi arkadaşlığın ne olduğunu da öğretmek gerekir.

Saygı nedir?

Sınır nedir?

Manipülasyon nedir?

Akran baskısı nedir?

Bir arkadaşın seni sürekli küçümsüyorsa bunun adı arkadaşlık mıdır?

Hayır diyebilmek neden önemlidir?

İşte çocuk bunları yaşayarak ve konuşarak öğrenir.

───

Sonra lise gelir…

Ve çocuğunuz artık çocuk olmadığını size göstermeye başlar.

Daha fazla mahremiyet ister.

Daha fazla özgürlük ister.

Arkadaşlarıyla daha fazla vakit geçirmek ister.

Kendi kıyafetini seçmek ister.

Kendi müziğini dinlemek ister.

Kendi odasının kapısını kapatmak ister.

Ve bazen sizin bütün doğrularınıza itiraz eder.

İşte birçok ebeveyn için asıl sınav burada başlar.

Çünkü ergenlik, yalnızca çocuğun değiştiği bir dönem değildir.

Ebeveynin de ebeveynlik biçimini değiştirmesi gereken dönemdir.

İlkokul çocuğuna koyduğunuz sınır ile lise çağındaki çocuğa koyduğunuz sınır aynı olamaz.

Çünkü büyüyen çocuk artık yalnızca kurala değil, gerekçeye ihtiyaç duyar.

“Çünkü ben öyle dedim.”

ergenlikte çoğu zaman işe yaramaz.

Çünkü ergenin zihninde artık başka bir soru vardır:

“Neden?”

Ve belki de bu sorudan korkmamak gerekir.

───

Ergenlikte kontrolü artırmak yerine ilişkiyi güçlendirmek gerekir

Çocuğunuz büyüdükçe telefonunu daha fazla kontrol ediyorsanız…

Arkadaşlarını sürekli sorguluyorsanız…

Nereye gittiğini, kiminle olduğunu, ne konuştuğunu sürekli denetliyorsanız…

Bazen güvenlik sağladığınızı düşünüyor olabilirsiniz.

Fakat çocuk açısından verilen mesaj farklı olabilir:

“Sana güvenmiyorum.”

Elbette ergenlik sınırsız özgürlük dönemi değildir.

Tam tersine sınırların yeniden yapılandırıldığı bir dönemdir.

Ama sınır ile kontrol aynı şey değildir.

Sınır:

“Şu saatte evde olmanı bekliyorum.”

Kontrol:

“Kim vardı? Ne yaptınız? Kim ne dedi? Telefonunu göster.”

Sınır:

“Güvenliğin benim için önemli.”

Kontrol:

“Ben bilmeden hiçbir şey yapamazsın.”

Aradaki fark küçümsenmeyecek kadar büyüktür.

Çünkü ergenlikte amaç çocuğu kontrol altında tutmak değil;

kendi kendini kontrol edebilen bir yetişkine hazırlamaktır.

───

Peki doğru yol ne?

Belki de çocuk yetiştirmenin en zor cümlesi şudur:

“Senin yerine yapmayacağım ama yanında olacağım.”

Çocuk düştüğünde hemen kaldırmak yerine:

“Canın acıdı mı? Nasıl kalkabiliriz?”

demek.

Arkadaşıyla sorun yaşadığında hemen diğer çocuğun ailesini aramak yerine:

“Sen ne yapmak istiyorsun?”

diye sormak.

Bir sınavdan düşük aldığında:

“Nasıl bu kadar düşük aldın?”

yerine:

“Bir dahaki sınav için neyi değiştirebiliriz?”

demek.

Okula gitmek istemediğinde:

“Tamam bugün gitme.”

demek de…

“Gitmek zorundasın, ağlama.”

demek de tek başına çözüm değildir.

Önce çocuğun duygusunu anlamak gerekir.

Sonra davranışını yönetmesine yardımcı olmak.

Duyguyu kabul etmek, her davranışı kabul etmek değildir.

Bu ayrımı çocuklar ne kadar erken öğrenirse, yetişkinlikleri de o kadar sağlam olur.

───

Çocuğun sosyal çevresi, gelecekteki ilişki dünyasının provasıdır

Bir çocuk arkadaşlıklarında sınır koymayı öğrenirse, yetişkin olduğunda ilişkilerinde de sınır koymayı öğrenme ihtimali artar.

Reddedilmeyi tolere etmeyi öğrenirse, yetişkinlikte her reddedilmeyi “değersizlik” olarak yorumlamaz.

Kendi sorununu çözmeyi öğrenirse, ilişkilerinde sürekli kurtarıcı aramaz.

Hata yaptığında özür dilemeyi öğrenirse, yetişkin olduğunda sorumluluk almaktan kaçmaz.

“Hayır” demeyi öğrenirse, sırf kabul görmek için istemediği şeylere razı olmaz.

İşte bu yüzden okul yalnızca matematik, Türkçe veya fen öğrenilen bir yer değildir.

Okul, insan ilişkilerinin küçük bir laboratuvarıdır.

Çocuk orada yalnızca bilgi değil;

sınır,

iş birliği,

rekabet,

çatışma,

barışma,

reddedilme,

aidiyet,

sorumluluk,

özgürlük

ve kendilik duygusu öğrenir.

───

Biz çocuklarımızı hayata mı hazırlıyoruz, hayattan mı koruyoruz?

Belki de kendimize sormamız gereken en önemli soru bu.

Çünkü iyi niyetle yaptığımız bazı şeyler, çocuğun hayatını kolaylaştırırken geleceğini zorlaştırabilir.

Onun adına konuşmak…

Onun adına karar vermek…

Onun adına arkadaş seçmek…

Onun adına öğretmenle tartışmak…

Onun adına sorun çözmek…

Onun adına özür dilemek…

Onun adına mücadele etmek…

Bütün bunlar sevgi gibi görünebilir.

Ama çocuğun içinde sessizce başka bir cümle oluşturabilir:

“Ben tek başıma yapamam.”

Oysa bizim çocuklara bırakabileceğimiz en değerli miras, her düştüklerinde onları kaldırmak değildir.

Düştüklerinde nasıl kalkacaklarını öğretmektir.

Okulun ilk günü çocuğun elini bırakmak kolay değildir.

Anne için de zordur.

Baba için de.

Çünkü o kapıdan içeri giren yalnızca çocuk değildir.

Ebeveyn de kendi kaygısıyla yüzleşir.

“Ya ağlarsa?”

“Ya arkadaş edinemezse?”

“Ya öğretmeni onu sevmezse?”

“Ya başarısız olursa?”

“Ya dışlanırsa?”

Ama belki de ebeveynliğin en olgun hali, bütün bu ihtimallere rağmen çocuğa şu güveni verebilmektir:

“Hayat her zaman kolay olmayacak. Ama sen hayatın karşısında yalnız değilsin. Ben senin yerine yaşamayacağım; sen yaşarken yanında olacağım.”

Çünkü çocuklarımızı sonsuza kadar elimizden tutarak büyütemeyiz.

Bir gün o el bırakılacak.

Mesele, o gün geldiğinde çocuğun korkuyla arkamıza saklanması değil;

kendi ayakları üzerinde durabilecek kadar güvende, gerektiğinde yardım isteyebilecek kadar bilinçli ve kendi yolunu çizebilecek kadar özgür olmasıdır.

Belki de iyi ebeveynlik tam olarak budur:

Çocuğun elini tutmak kadar, zamanı geldiğinde o eli bırakmayı da bilmektir.

Çünkü biz çocuklarımızı okula göndermiyoruz yalnızca.

Hayata uğurluyoruz.

Ve hayat, onların yerine yaşamayacağımız kadar uzun;

onları hazırlamadan bırakabileceğimiz kadar da kolay değildir.

───

Bu hafta bu köşede; çocukların okula başlangıç sürecinden ergenliğe kadar uzanan gelişim yolculuğunda aile tutumlarının sosyal beceri, özgüven, bağımsızlık ve sağlıklı ilişki kurma üzerindeki etkisini konuştuk.

Sosyolog | Aile Danışmanı | Çift Terapisi

İremsu Üçok