Birbirimizi Tüketerek Gerçekten Kazanabilir Miyiz?
Bugün toplumsal hayatımızda giderek daha görünür hâle gelen tehlikeli bir dönüşüm var: İnsanlar, başkalarının çaresizliğini kendi kazançlarına dönüştürmeyi zekâ, fırsatçılığı beceri, vicdansızlığı ise başarı olarak görmeye başladı. Bir insanın zayıf anını yakalamak, mecburiyetini fark etmek ve tam da bu noktadan hareketle ona kendi çıkarına uygun koşulları kabul ettirmek, adeta yeni bir kazanma stratejisine dönüştü. Üstelik bu anlayış yalnızca ticari ilişkilerde değil; aşkın, arkadaşlığın, evliliğin ve sosyal hayatın da içine sızmış durumda.
Oysa bir insanın çaresizliğinden faydalanabilmek zekâ değil, ahlaki bir yoksunluktur. Çünkü gerçek başarı, karşındakinin güçsüzlüğünden yararlanarak kazanmak değil, onun güçsüz olduğu bir anda dahi adil kalabilmektir.
Peki, nasıl oldu da başkasının kaybından kazanç elde etmek başarı, başkasının mecburiyetini fırsata çevirmek ticari beceri, vicdanı devre dışı bırakmak ise akıllıca bir hamle olarak görülmeye başladı?
Ekonomik koşulların ağırlaşması, yalnızca insanların satın alma gücünü azaltmıyor. İlişkilerini, gelecek beklentilerini, birbirlerine bakışlarını ve toplumsal değerlerini de etkiliyor. Geçim kaygısı büyüdükçe güven, dayanışma ve ortak yaşam kültürü de ciddi bir sınavdan geçiyor.
Ailede geçim hesabı, ilişkilerde çıkar hesabı...
Ekonomik belirsizlik, evlilik ve aile kurma kararlarını da doğrudan etkiliyor. Gençler gelecek kaygısıyla evliliği erteliyor; evli çiftler ise artan sorumluluklar, geçim sıkıntısı ve ekonomik yetersizlik hissiyle mücadele ediyor. Elbette her ayrılığı, her sadakatsizliği ya da her ilişki sorununu ekonomik koşullarla açıklamak mümkün değil. Ancak ekonomik baskının ilişkiler üzerindeki etkisini de görmezden gelemeyiz.
Dahası, bazı ilişkilerde sevginin ve bağlılığın yerini giderek maddi beklentiler, statü ve kişisel çıkarlar alabiliyor. İnsanlar birbirlerinde nasıl bir insan bulduklarından çok, birbirlerine ne sağlayabilecekleriyle ilgilenebiliyor.
İşte tam da burada şu soruyu sormak gerekiyor: Birbirimizi mi seviyoruz, yoksa birbirimize sunduğumuz imkânları mı?
Ticarette kazanç mı, çaresizlikten elde edilen fırsat mı?
Bu dönüşümün en çarpıcı örneklerinden biri de ticari ilişkilerde karşımıza çıkıyor.
Yıllarca emek vererek bir işletme kurmuş, çalışan istihdam etmiş, hayatını o işin üzerine inşa etmiş bir esnaf düşünelim. Bir süre sonra ekonomik sıkıntılar, borçlar ve ödeme yükümlülükleri nedeniyle işletmesini devretmek zorunda kalıyor. İşletmenin gerçek piyasa değerini bilen bir alıcı ise satıcının içinde bulunduğu aciliyeti fark ediyor. Satıcının bekleyecek zamanı olmadığını, nakde ihtiyaç duyduğunu ve başka seçeneğinin giderek azaldığını biliyor. Tam da bu çaresizlikten yararlanarak işletmeyi değerinin çok altında bir bedelle devralmaya çalışıyor.
Elbette her düşük bedelli satış ahlaksızlık değildir. Pazarlık yapmak, risk almak ve piyasa koşullarına göre ticaret yürütmek hayatın olağan bir parçasıdır. Ancak bir insanın ağır ekonomik sıkışmışlığını bilerek kendi lehine kullanmak, sıradan bir pazarlık değildir. Bu, başkasının zor durumunu kazanca dönüştürmektir.
Borç baskısı, tefecilik, ödeme güçlüğü nedeniyle evini, arsasını, yatırımını ya da yıllarca emek verdiği işletmesini gerçek değerinin çok altında elden çıkarmak zorunda kalan insanların hikâyeleri de bu tablonun bir parçasıdır.
Bir insanın düşüşünü kendi yükselişinin basamağına dönüştürmek nasıl bir ticaret ahlakıdır?
Daha da düşündürücü olan, böyle bir davranışın kimi zaman ticari başarı hikâyesi gibi anlatılmasıdır. Oysa kazancın nasıl elde edildiği, ne kadar elde edildiği kadar önemlidir.
Dostlukların da bir menfaat dengesi mi var?
Benzer bir anlayışın sosyal ilişkilerde de yaygınlaştığını görüyoruz. İnsanların birbirleriyle kurduğu bağlar, zaman zaman sahip oldukları imkânlar, statüleri ve sağlayabilecekleri faydalar üzerinden değerlendiriliyor. İhtiyaç duyulduğunda hatırlanan, bir iş düştüğünde aranan, ancak karşılıklı çıkar ortadan kalktığında unutulan ilişkiler giderek sıradanlaşıyor.
Oysa dostluk bir ticari ortaklık değildir. İnsan, yalnızca işine yaradığında değil; zor zamanında da yanında birini bulabilmelidir. Her ilişkinin görünmeyen bir hesap defterine dönüştüğü yerde samimiyetten söz etmek giderek zorlaşır.
Bir insanın varlığını değil, sağlayacağı faydayı önemsemeye başladığımızda aslında ilişki kurmuyor, çıkarlarımızı yönetiyoruz.
Ekonomik yoksulluk kadar tehlikeli olan, vicdanın yoksullaşmasıdır
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Yoksulluk insanı ahlaksızlaştırmaz. Ekonomik sıkıntı yaşayan insanları ahlaki bir sorunun kaynağı gibi göstermek büyük bir haksızlık olur. Asıl sorun, başkasının yoksulluğunu, borcunu, çaresizliğini ve mecburiyetini kazanca dönüştürmeyi normalleştiren anlayıştır.
Yoksulluk bir ekonomik durumdur; başkasının yoksulluğundan çıkar sağlamak ise bir ahlak problemidir.
Ekonomik krizler yalnızca insanların bütçelerini değil, birbirlerine duydukları güveni de sınar. Dürüstlük saflık, iyi niyet zayıflık, hak gözetmek ise kazançtan vazgeçmek olarak görülmeye başladığında toplumun değer dünyasında ciddi bir aşınma yaşanıyor demektir.
Çünkü toplumsal değerler yalnızca çocuklara verilen öğütlerle değil, onların yetişkinlerin davranışlarında gördükleriyle şekillenir. Dürüstlüğün karşılık bulmadığı, hakkaniyetin kaybettirdiği, fırsatçılığın alkışlandığı bir ortamda gelecek kuşaklara hangi değerleri aktarabiliriz?
Squid Game: Birbirimizin üzerine basarak kazanmaya çalıştığımız oyun
Netflix'in Squid Game dizisini hatırlayalım. Ağır borçlar içindeki insanlar, büyük bir ödül kazanma umuduyla ölümcül oyunlara katılır. Her elenme sonrasında ödül havuzu büyür, geride kalanların kazanacağı pay artar. Böylece oyuncular arasındaki rekabet giderek acımasızlaşır. Bir noktadan sonra kazanmak için birbirlerini aldatmaya, elemeye ve hatta yok etmeye başlarlar.
Elbette gerçek hayat bir ölüm oyunu değil. Ancak bu hikâye, içinde bulunduğumuz toplumsal düzeni anlamak için güçlü bir metafor sunuyor.
Ekonomik baskı ve gelecek kaygısı altında yaşayan insanlar, zaman zaman birbirlerini rakip olarak görmeye başlıyor. Birinin kaybı diğerinin kazancına, birinin çaresizliği diğerinin fırsatına dönüşebiliyor. Borç içindeki bir insanın mecburiyetinden yararlanmak, zor durumdaki birinin elindekini değerinin altında almak, ilişkilerde karşı tarafın kırılganlığını kendi çıkarına kullanmak… Bütün bunlar aynı anlayışın farklı alanlardaki yansımaları.
Oyunu kuranlar rahat; çünkü oyunu bozan kimse yok.
Oysa asıl mesele, birbirimizi yenerek ne kadar kazanacağımız değil, bu yarışın sonunda nasıl bir toplumda yaşayacağımızdır. Çünkü ekonomik koşullar insanları zorlayabilir; fakat birbirimize nasıl davrandığımız, bu zorluğun toplumsal sonuçlarını belirler.
Daha adil, daha dürüst ve dayanışmanın güçlü olduğu bir toplumda ekonomik sıkıntılar elbette ortadan kalkmaz. Ancak insanlar birbirlerinin yükünü ağırlaştırmak yerine hafifletebilir. Birbirlerinin çaresizliğini fırsata çevirmek yerine, o çaresizliği birlikte aşmanın yollarını arayabilir.
Eğer herkes kendi kazancı uğruna başkasının kaybını göze alıyorsa, belki de farkında olmadan oyunun gönüllü oyuncularına dönüşüyoruz. Ve bu oyunun kurallarından en çok yararlananlar, birbirleriyle mücadele edenler değil, oyunu kuranlar oluyor.
Belki de artık asıl sormamız gereken soru şu: Bu oyunda daha fazla para kazanmak için birbirimizi elemeye mi devam edeceğiz, yoksa oyunun kurallarını sorgulayıp birbirimizi yaşatmanın yollarını mı arayacağız?
Unutmayalım; bir toplumda herkes kazanmak için birbirinin üzerine basıyorsa, sonunda kazanan bir toplum değil, yalnızca kaybeden insan kalabalığı olur.
İremsu Üçok
Sosyolog | Yazar✍️


