Herkesin Bir Psikolojik Etiketi Var Ama Kimsenin Psikolojik Sorumluluğu Yok!

Kayıt Tarihi: 10.11.2026 21:22 - Son Güncelleme: 20.11.2026 18:12
YAZI
A

Psikolojiyi kendini anlamak için mi, başkalarını yargılamak için mi öğreniyoruz?


Son yıllarda psikoloji hiç olmadığı kadar hayatımızın içinde. Sosyal medya sayesinde herkesin dilinde birkaç psikolojik kavram var: Narsist, manipülatör, toksik, gaslighting, travma, bağlanma problemi, duygusal istismar...


Artık bir tartışma yaşadığımızda karşımızdakinin davranışını anlamaya çalışmıyoruz; çoğu zaman ona bir tanı koyuyoruz. Birisi mesajımıza geç cevap veriyorsa kaçıngan bağlanıyor, sınır koyuyorsa narsist, eleştiriye karşılık veriyorsa manipülatif, bizimle aynı fikirde değilse toksik olabiliyor.


Ne kadar da kolaylaştı insanları anlamak! Birkaç video, birkaç psikoloji terimi ve karşımızdaki insanın bütün kişilik yapılanmasını çözmüş oluyoruz. Üstelik herhangi bir değerlendirmeye, uzman görüşüne ya da bilimsel temele ihtiyaç duymadan...


Peki, gerçekten psikolojik farkındalığımız mı arttı, yoksa psikolojik kavramları birbirimize karşı kullanabileceğimiz yeni birer savunma mekanizmasına mı dönüştürdük?


Psikolojinin popülerleşmesiyle psikolojik olgunluğun artması aynı şey değildir.


Aslında burada önemli bir paradoksla karşı karşıyayız. İnsanlar psikolojik kavramları öğreniyor ama kendi davranışlarını sorgulama konusunda aynı gelişimi gösteremiyor. Başkalarının travmalarını teşhis edebiliyor, kendi kırıcı davranışlarına ise haklı gerekçeler üretebiliyor. Karşısındakinin bağlanma stilini analiz ediyor ama kendi ilişki kurma biçiminin sorumluluğunu almıyor.


Bir başkasının çocukluk yaralarını konuşurken oldukça maharetli olan insan, sıra kendi davranışlarının sonuçlarına geldiğinde birden çocukluğuna sığınabiliyor.


Elbette çocukluk yaşantıları, travmalar, aile ilişkileri ve bağlanma örüntüleri bugünkü davranışlarımız üzerinde önemli etkilere sahiptir. Ancak geçmişte yaşadıklarımızı anlamak, bugün başkalarına yaşattıklarımızı meşrulaştırmaz.


Çünkü bir davranışın nedenini bilmek, o davranışın sorumluluğundan muaf olmak anlamına gelmez.


Psikolojik farkındalık mı, psikolojik kalkan mı?


Psikolojik kavramların gündelik dile girmesi, ruh sağlığı konusunda farkındalığın artması açısından elbette değerlidir. İnsanların yaşadıkları sorunlara isim koyabilmesi, kendilerini yalnız hissetmemeleri ve profesyonel desteğe yönelmeleri önemli kazanımlardır.


Ancak burada ince bir çizgi var: Farkındalık ile etiketleme arasındaki çizgi.


Bir insanın narsistik özellikler göstermesi, doğrudan narsistik kişilik bozukluğu olduğu anlamına gelmez. Her ilgisiz davranış duygusal ihmal, her anlaşmazlık gaslighting, her mesafe koyma duygusal istismar değildir.


Klinik tanılar, birkaç davranışın gözlemlenmesiyle veya sosyal medyada izlenen bir videoyla konulamaz. Süreklilik, yoğunluk, işlevsellik, yaşam öyküsü ve klinik değerlendirme gerekir.


Dahası, psikolojik kavramların gelişigüzel kullanılması yalnızca yanlış anlamalara değil, gerçek ruhsal sorunları yaşayan insanların da damgalanmasına neden olabilir.


Psikolojinin amacı insanları kategorilere ayırmak değil, insan davranışını anlamaktır.


Herkes travmalı, herkes haklı, herkes mağdur!


Bugün ilişkilerde sıkça karşılaştığımız bir başka durum da mağduriyetin neredeyse bir kimlik hâline gelmesi.


İnsanlar yaşadıkları her olumsuzluğu bir başkasının psikolojik problemine bağlıyor. Kendi öfkesini karşısındakinin davranışına, kendi güvensizliğini geçmişte yaşadığı hayal kırıklıklarına, kendi tutarsızlığını ise bağlanma sorunlarına dayandırabiliyor.


Elbette bunların her birinin psikolojik bir karşılığı olabilir. Fakat insanın kendisini sürekli açıklaması, mutlaka kendisini geliştirdiği anlamına gelmez.


Bazen insan, kendisini anlamaya çalışırken kendisini aklamaya başlar.


Örneğin; öfkesini kontrol edemeyen biri, bunu çocukluk travmasıyla açıklayabilir. İlişkilerinde sürekli uzaklaşıp yakınlaşan biri, kaçıngan bağlanma örüntüsünden söz edebilir. Sorumluluk almaktan kaçınan biri, özgürlüğüne düşkün olduğunu iddia edebilir.


Oysa önemli olan yalnızca neden böyle davrandığımızı bilmek değil, bu davranışların başkaları üzerindeki etkisini de görebilmektir.


Çünkü psikolojik olgunluk, insanın kendi yaralarını tanımasının yanında başkalarının yaralarını açmamak için de çaba göstermesidir.


Kendini tanımak, kendini haklı çıkarmak değildir.


Burada üzerinde durmamız gereken en önemli kavramlardan biri de psikolojik sorumluluktur.


Psikolojik sorumluluk; insanın kendi duygu, düşünce ve davranışlarını gözlemleyebilmesi, davranışlarının sonuçlarını üstlenebilmesi ve gerektiğinde değişim için çaba göstermesidir.


Bu, her şey için kendini suçlamak demek değildir. Aksine, insanın kontrol edebildiği alanla edemediği alanı birbirinden ayırabilmesidir.


Bir başkasının davranışını kontrol edemeyebiliriz ama kendi tepkilerimiz üzerinde çalışabiliriz. Geçmişimizi değiştiremeyiz ama geçmişimizin bugünkü ilişkilerimizi yönetmesine izin vermemeyi öğrenebiliriz.


Bir başkasının bize nasıl davrandığından her zaman sorumlu değiliz; ancak başkalarına nasıl davrandığımızdan sorumluyuz.


İşte gerçek farkındalık tam da burada başlıyor.


Psikolojiyi öğrenmek yetmez, kendinle yüzleşmek gerekir.


Bugün belki de en çok ihtiyacımız olan şey yeni psikolojik terimler öğrenmek değil, bildiğimiz kavramların gereğini yerine getirebilmek.


Narsisizmi konuşurken kendi benmerkezciliğimizi, sınırları savunurken başkalarının sınırlarına saygımızı, duygusal ihmali eleştirirken kendi ilgisizliğimizi, empatiyi anlatırken karşımızdaki insanın duygularına ne kadar alan açabildiğimizi de sorgulamalıyız.


Çünkü insanın kendisini tanıması, yalnızca kendi hikâyesini dinlemesiyle mümkün değildir. Bazen başkalarının bizim hakkımızdaki deneyimlerini de duyabilmesi gerekir.


Her eleştiri saldırı değildir. Her rahatsızlık toksik bir davranışın sonucu değildir. Her anlaşmazlık psikolojik şiddet, her terk ediliş de bir başkasının patolojisi değildir.


Bazen karşımızdaki insanın gerçekten hataları vardır. Bazen bizim de vardır. Bazen iki insanın birbirine iyi gelmemesi için ortada bir psikolojik bozukluk bulunması bile gerekmez.


Unutmayalım; psikoloji, başkalarını teşhis ederek üstünlük kurabileceğimiz bir bilgi alanı değil, kendimizi anlayarak daha sağlıklı ilişkiler kurabilmemizi sağlayan bir bilimdir.


İnsanları etiketlemek kolaydır. Kendini sorgulamak cesaret ister.


Belki de artık kendimize şu soruyu sormalıyız:


Başkalarının psikolojisini çözmek için harcadığımız çabanın ne kadarını kendi davranışlarımızı değiştirmek için harcıyoruz?


Çünkü herkesin bir psikolojik etiketi olabilir. Ama asıl mesele, insanın kendi davranışlarının sorumluluğunu alabilecek olgunluğa erişebilmesidir.


Psikolojik farkındalık, başkalarının kusurlarını daha iyi görebilmek değil; kendi kusurlarımızı da inkâr etmeden görebilmektir.


İremsu Üçok

Sosyolog | Yazar✍️

ETİKETLER:

YORUM YAP

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.

İremsu Üçok

İremsu Üçok

Yazarın Diğer Yazıları