Hürmüz’den Konya Ovası’na: Gıda Krizinin Sessiz Yüzü

Küresel dengelerin pamuk ipliğine bağlı olduğu bir dönemde, Hürmüz Boğazı üzerinden gelen haberler, sadece askeri değil ekonomik bir depremin de fitilini ateşledi. İran ile İsrail arasında başlayan ve ABD’nin dahil olmasıyla büyüyen çatışmalar, kısa sürede enerji hatlarını ve küresel ticareti hedef alan bir krize dönüştü.

Bu kriz, en sert etkisini petrol ve doğalgaz fiyatlarında gösterdi. Çünkü dünya petrolünün yaklaşık üçte biri Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. İran’ın bu kritik geçiş noktasını kapatma ya da sınırlama yönündeki hamlesi, piyasada arz şokuna yol açtı. Petrol fiyatları fırladı, bu da doğrudan akaryakıta zam olarak yansıdı.

Ancak meselenin Türkiye açısından asıl kritik boyutu burada başlıyor.

Türkiye’nin “tahıl ambarı” olarak bilinen Konya, bu tür küresel krizlere karşı en hassas bölgelerin başında geliyor. Çünkü Konya tarımı, büyük ölçüde; mazota, gübreye, tohuma bağımlı bir üretim modeli üzerine kurulu.

Petrol fiyatlarının artmasıyla birlikte mazot maliyetleri doğrudan yükseldi. Traktörün tarlaya çıkma maliyeti katlandı. Bu, çiftçinin daha az ekim yapmasına ya da maliyetten kısmak için verimi düşürmesine neden olabilir.

Peki gübre ve tohum neden bu kadar arttı? Gübre üretiminin temel hammaddesi doğalgazdır. İran ve Körfez ülkeleri ise dünya doğalgaz arzında önemli paya sahiptir. Savaşla birlikte, doğalgaz fiyatları yükseldi, üretim maliyetleri arttı, lojistik hatlar aksadı.

Sonuç: Gübre fiyatları katlandı.

Tohum tarafında ise tablo daha da karmaşık. Türkiye’nin sertifikalı tohum ihtiyacının önemli bir kısmı ithalata bağlı. Küresel ticaretin sekteye uğraması, navlun fiyatlarının artması ve döviz kurunun baskı altında kalması, tohum fiyatlarını yukarı çekti.

Mazot, gübre ve tohum maliyetlerindeki artış sadece çiftçiyi değil, doğrudan tüketiciyi de etkiler. Çünkü:

Üretim azalır

Verim düşer

Arz daralır

Bu da başta buğday olmak üzere temel gıda fiyatlarının yükselmesine neden olur. Türkiye gibi enflasyonla mücadele eden bir ekonomide bu durum, gıda enflasyonunu daha da tetikler.

Peki bu durumda çiftçi ne yapar?

Çiftçi bu şartlarda üç yoldan birini seçer:

Ekimi azaltır. Daha az maliyetli ama verimi düşük ürünlere yönelir. Tarımı tamamen bırakır.

Bu üç senaryo da uzun vadede gıda güvenliği açısından ciddi riskler barındırır.

Peki ne yapılmalı? 

Bu noktada devletin ve ilgili kurumların hızlı ve stratejik adımlar atması gerekiyor:

-Çiftçiye verilen destekler piyasa gerçeklerine göre güncellenmeli. Özellikle mazot desteği doğrudan üretimi koruyacak en kritik kalemdir. 

-Dışa bağımlılığı azaltmak için doğalgaz bazlı gübre üretim tesislerine yatırım artırılmalı.

-Tohumda millileşme artık bir tercih değil zorunluluk. Ar-Ge yatırımları artırılmalı, yerli firmalar desteklenmeli.

-Konya gibi kuraklık riski yüksek bölgelerde modern sulama teknikleri yaygınlaştırılmalı.

-Çiftçi önünü görebilmeli. Buğday, arpa gibi ürünlerde devlet alım fiyatlarını erken açıklamalı.

Ortadoğu’da patlayan her kriz, Türkiye için sadece dış politika meselesi değildir. Bu krizler aynı zamanda tarlayı, sofrayı, ekonomiyi

doğrudan etkiler.

Bugün Hürmüz Boğazı’nda yaşanan bir gelişme, yarın Konya ovasında ekilen buğdayın kaderini belirleyebilir.

Eğer gerekli önlemler alınmazsa, bu süreç sadece bir maliyet artışı olarak kalmaz; Türkiye’nin gıda arz güvenliği açısından daha derin bir krize dönüşebilir.

Unutulmamalıdır ki; savaşlar cephede başlar ama etkileri en çok tarlada hissedilir.

Bugün dünyanın geldiği noktada gıda, en az enerji kadar hatta bazı durumlarda ondan daha kritik bir stratejik güç haline gelmiştir. Savaş dönemlerinde ülkeler sadece sınırlarını değil, aynı zamanda halkını doyurabilme kapasitesini de korumak zorundadır.

Etrafımızın adeta bir ateş çemberine dönüştüğü bu süreçte, gıdanın önemi çok daha net ortaya çıkmaktadır. Çünkü savaşlar uzadıkça, tedarik zincirleri kırılır, ithalat zorlaşır, ülkeler kendi iç pazarını korumaya yönelir. Bu da “paran olsa bile ürün bulamama” riskini doğurur.

Geçmişte birçok ülke, savaş ve kriz dönemlerinde gıda ihracatını kısıtlamış, hatta tamamen durdurmuştur. Bu durum ithalata bağımlı ülkeler için ciddi bir tehdit oluşturur. Türkiye gibi tarım potansiyeli yüksek bir ülke için ise bu tablo aynı zamanda bir uyarıdır. Artık mesele sadece üretmek değil! 

Yeterli üretmek. Sürekli üretmek. Kriz anlarında da üretimi sürdürebilmek meselesidir.

Gıda güvenliği, milli güvenliğin ayrılmaz bir parçasıdır. Tankla, topla korunan sınırlar kadar; buğdayla, arpayla, suyla korunan bir gelecek de hayati öneme sahiptir.

Bu yüzden bugün atılacak her tarım adımı, sadece ekonomik değil aynı zamanda stratejik bir hamledir. Çünkü savaşın kazananı sadece sahada değil, sofrada da belli olur.